انواع دفاع در اسلام از منظر مبانی فقهی و فرهنگی در آیات و روایات با ذکر موضوع ومنبع مرتبط با آن.

«باسمه تعالی»

موضوع :انواع دفاع در اسلام از منظر مبانی فقهی و فرهنگی در آیات و روایات با ذکر موضوع ومنبع مرتبط با آن.

انواع دفاع در اسلام از منظر فقهی و فرهنگی:

در اسلام دفاع به عنوان یک حق و تکلیف شرعی در ابعاد مختلف فردی، اجتماعی و امّتی(بین المللی و جهانی )مورد تأکید قرار گرفته است. مبانی دفاع در اسلام را می‌توان در دو محور فقهی (استنباط احکام از منابع دینی) و فرهنگی (ارزش‌ها و آموزه‌های تربیتی) بررسی کرد. در اینجا مهم‌ترین انواع دفاع با ذکر موضوع، مبانی و منابع (آیات و روایات) رابررسی می کنیم:

۱. دفاع از نفس (جان):

موضوع: دفاع در برابر حمله به جان خود یا دیگران.

· مبنای فقهی: وجوب دفاع از جان تا حد دفع تجاوز، حتی اگر منجر به قتل مهاجم شود.

· منابع:

  · آیات:

    · ﴿وَلَا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ﴾ (بقره:۱۹۵) – خود را به هلاکت نیندازید.

    · ﴿وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا﴾ (اسراء:۳۳) – هر کس مظلوم کشته شود، به ولی او حق می‌دهیم.

  · روایات:

    · پیامبر(ص): «مَن قُتِلَ دُونَ مالِهِ فَهُوَ شَهیدٌ» (هر کس برای دفاع از مالش کشته شود، شهید است) – صحیح بخاری، حدیث ۲۳۴۸.

    · امام علی(ع): «اَلدَّفْعُ أَبْلَغُ مِنَ الرَّدِّ» (دفع کردن مهاجم از پاسخ دادن پس از وقوع حمله مؤثرتر است) – غرر الحکم، حدیث ۵۵۴۲.

۲. دفاع از حریم و ناموس:

موضوع: دفاع در برابر تعرض به عِرْض، خانواده و حریم خصوصی.

· مبنای فقهی: دفاع از ناموس واجب است و در صورت خطر، حتی با استفاده از قوه قهریه جایز شمرده می‌شود.

· منابع:

  · آیات:

    · ﴿وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا…﴾ (نساء:۱۲۸) – درباره حفظ حقوق در روابط خانوادگی.

  · روایات:

    · پیامبر(ص): «مَن قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ فَهُوَ شَهیدٌ» (هر کس در دفاع از خانواده کشته شود، شهید است) – سنن ترمذی، حدیث ۱۴۲۱). امام صادق(ع): «حُرْمَةُ المُسْلِمِ أَعْظَمُ مِنْ حُرْمَةِ الْکَعْبَةِ» (حرمت مسلمان از حرمت کعبه بزرگ‌تر است) – الکافی، ج۲، ص۳۵۰.

۳. دفاع از مال و حقوق اقتصادی:

موضوع: دفاع در برابر غارت، سرقت یا تصرف غیرقانونی اموال.

· مبنای فقهی: حفظ مال از ضروریات شرع (از مصادیق حفظ خمسه ضروریه: دین، نفس، عقل، نسل، مال).

· منابع:

  · آیات:

    · ﴿وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَکُمُ﴾ (نساء:۵) – اموال خود را به دست سفیهان ندهید.

  · روایات:

    · پیامبر(ص): «مَن أُخِذَ مالُهُ ظُلْمًا فَدَفَعَ عَنْهُ فَقُتِلَ فَهُوَ شَهیدٌ» (هر کس مالش به ظرف گرفته شود و در دفاع از آن کشته شود، شهید است) – مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۱۰۸.

۴. دفاع از سرزمین اسلامی (جهاد دفاعی)

موضوع: دفاع از تمامیت ارضی، استقلال و حاکمیت جامعه اسلامی در برابر متجاوزان خارجی:

· مبنای فقهی: وجوب عینی دفاع در صورت هجوم دشمن به سرزمین اسلامی.

· منابع:

  · آیات:

    · ﴿وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ﴾ (انفال:۶۰) – برای مقابله با دشمن نیرو آماده کنید.

    · ﴿وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا﴾ (بقره:۱۹۰) – با کسانی که با شما می‌جنگند بجنگید، ولی تجاوز نکنید.

  · روایات:

    · پیامبر(ص): «اَلْجِهَادُ مَاضٍ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ» (جهاد تا روز قیامت ادامه دارد) – وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۱۵.

    · امام خمینی(ره): «دفاع از سرزمین اسلامی از ضروریات اسلام است» – تحریر الوسیله، ج۱، ص۴۸۲.

۵. دفاع از دین و ارزش‌های اسلامی:

موضوع: مقابله با تهاجم فرهنگی، عقیدتی و تحریف‌های دینی:

· مبنای فقهی: وجوب دفاع از کیان دین و مقابله با بدعت‌ها و انحرافات.

· منابع:

  · آیات:

    · ﴿وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ…﴾ (آل عمران:۱۸۶) – درباره صبر و استقامت در برابر آزار دیگران.

    · ﴿یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ﴾ (مائده:۵۴) – در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ ملامت‌گری نمی‌ترسند.

  · روایات:

    · امام علی(ع): «اُقْتُلُوا أَهْلَ الْبِدَعِ وَ أَهْلَ الْأَهْوَاءِ» (اهل بدعت و هوای نفس را از بین ببرید) – نهج البلاغه، خطبه ۸۷.

    · حدیث مشهور: «مَنْ رَأَى مِنْکُمْ مُنْکَرًا فَلْیُغَیِّرْهُ» – صحیح مسلم، حدیث ۴۹.

۶. دفاع از مظلومان و مستضعفان:

موضوع: دفاع از حقوق محرومان و ستمدیدگان، حتی اگر غیرمسلمان باشند.

مبنای فقهی: امر به معروف و نهی از منکر(فردی،اجتماعی وفرا اجتماعی) و نصرت مظلوم به عنوان یک وظیفه عمومی.

· منابع:

  · آیات:

    · ﴿وَإِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ﴾ (انفال:۷۲) – اگر از شما برای یاری دین کمک خواستند، بر شماست که یاری‌شان کنید.

  · روایات:

    · پیامبر(ص): «اَلْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لَا یَظْلِمُهُ وَلَا یُسْلِمُهُ» (مسلمان برادر مسلمان است، نه به او ستم می‌کند و نه او را به دشمن واگذار می‌کند) – صحیح بخاری، حدیث ۲۳۱۰.

فال رسول الله:«مَنْ أَصْبَحَ لا یَهْتَمُّ بِأُمورِ الْمُسْلمینَ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ» آن‌که صبح کند و دغدغه مسلمانان را نداشته باشد، مسلمان نیست. 

قال رسول الله(ص) : «مَنْ سَمِعَ رَجُلاً یُنادِی یا لَلْمُسْلِمِینَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِم»

کسى که صداى انسانى را بشنود که فریاد مى زند: اى مسلمانان به دادم برسید و کمکم کنید، کسى که این فریاد را بشنود و پاسخ نگوید، مسلمان نیست.

    · امام حسین(ع): «إنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی» (من برای اصلاح در امت جدم قیام کردم) – لهوف سید بن طاووس، ص۴۲.

۷. دفاع فرهنگی ـ تبلیغی (دفاع از هویت اسلامی)

موضوع: دفاع در برابر جنگ نرم، تهاجم فرهنگی،شبی خون فرهنگی و تحریف تاریخ اسلام.

· مبنای فرهنگی: مبتنی بر تقویت هویت اسلامی، تولید علم و بیان حقایق.

· منابع:

  · آیات:

    · ﴿وَلاَ یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْنَاکَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِیرًا﴾ (فرقان:۳۳) – برای هر مثلی که می‌آورند، پاسخ حق و تفسیر بهتر می‌آوریم.

  · روایات:

    · امام علی(ع): «اِعْلَمُوا أَنَّ کَلَامَ الْحُکَمَاءِ إِذَا کَانَ صَوَابًا کَانَ دَوَاءً، وَإِذَا کَانَ خَطَأً کَانَ دَاءً» (سخن حکیمانه اگر درست باشد، درمان است و اگر نادرست باشد، بیماری) – نهج البلاغه، حکمت ۳۸۲.

نتیجه گیری:

انواع دفاع در اسلام، همگی ریشه در حفظ ضروریات پنج‌گانه (دین، نفس، عقل، نسل، مال) دارند. از منظر فقهی، دفاع در صورت تهدید واقعی و با رعایت تناسب (اصل اقله) واجب یا جایز شمرده می‌شود. از منظر فرهنگی نیز دفاع، جزئی از هویت اسلامی و تقویت روحیه ظلم‌ستیزی، مسئولیت‌پذیری و عزت‌مداری است.

منابع کلیدی برای مطالعه بیشتر:

· قرآن کریم (به ویژه سوره‌های بقره، انفال، حج)

· صحیح بخاری و مسلم (در دفاع از نفس و مال)

· نهج البلاغه (خطبه‌های امام علی(ع) درباره جهاد و دفاع)

· وسائل الشیعه (حر عاملی)

· جواهر الکلام (شیخ محمدحسن نجفی) در بخش جهاد و دفاع.