«باسمه تعالی»
ترسیم مدل مفهومی سبک زندگی با سه مولفه حکمرآنی متعالی،خوب،وعرف وفرهنگ باتوجه به تعامل از بالا به پایین و بالعکس.
نویسنده و ترسیم مدل مفهومی:
دکتر محمد بنائیان سفیدعضو هیات اندیشه ورز سبک زندگی اسلامی ایرانی شورای عالی انقلاب فرهنگی.
موضوع پرسش عمیق و راهبردی ترسیم مدل مفهومی سبک زندگی با این سه مولفه حکمرانی، نیازمند نگاهی کلنگر و چندسطحی است. در این مدل، این سه مولفه نه در تقابل، بلکه در تعاملی پویا و سلسلهمراتبی، «سبک زندگی» را شکل میدهند.
مدل مفهومی سبک زندگی سهسطحی: از حکمرانی متعالی تا عرف و فرهنگ.
توضیح کلی مدل: این مدل، سبک زندگی را بهمثابه برونداد (Output) و تجلی عینی تعامل سه لایه حکمرانی میداند. لایهها از بالا به پایین دارای هنجارسازی و از پایین به بالا دارای تاثیرگذاری هستند. هدف نهایی، همسوسازی این سه لایه برای دستیابی به سبک زندگی متعالی، پایدار و اصیل است.
سطح اول: حکمرانی متعالی (حکمتمحور و آرمانی).
· ماهیت: این سطح، نمایانگر چارچوبهای کلان، اصول ثابت و آرمانهای transcendent (فراتر از زمان و مکان) است. منبع آن میتواند آموزههای دینی، فلسفههای اخلاقی عمیق، قانون اساسی (در برداشت آرمانی) یا اصول جهانشهروندی باشد.
· کارکرد: هدایتگری، جهتدهی و تنظیم ارزشی. مانند قطب نما عمل میکند و معیارهای نهایی «خوب» و «بد» را تعریف میکند. (مثال: عدالت، کرامت انسانی، رعایت محیط زیست به عنوان امانت، حق محوری).
· تاثیر بر سبک زندگی: سبک زندگی را به سمت معناگرایی، مسئولیتپذیری فراملی و فرادینی، و پایبندی به اصول اخلاقی اصیل سوق میدهد. باعث ایجاد ثبات درونی و غنای معنوی در سبک زندگی میشود.
سطح دوم: حکمرانی خوب (عقلانیتمحور و کارآمد).
· ماهیت: این سطح، نمایانگر ساختارها، نهادها، قوانین موضوعه و فرآیندهای کارآمد برای اداره جامعه است. مبتنی بر اصولی چون مشارکت، حاکمیت قانون، شفافیت، پاسخگویی و اثربخشی است.
· کارکرد: ترجمه اصول متعالی به برنامههای عملی و تضمین عدالت توزیعی و رویهای. پل ارتباطی بین آرمانها و زندگی روزمره است. (مثال: نظام عادلانه مالیاتی، خدمات بهداشتی کارآمد، قوانین شفاف کسبوکار، نهادهای مردمنهاد قوی).
· تاثیر بر سبک زندگی: بسترساز سبک زندگی امن، عادلانه، دارای فرصتهای برابر، و قابل برنامهریزی میشود. اعتماد اجتماعی را افزایش میدهد و هزینههای مبادله در جامعه را کاهش میدهد. (مثلاً، به دلیل حاکمیت قانون، سرمایهگذاری بلندمدت در مسکن یا آموزش معنا پیدا میکند).
سطح سوم: عرف و فرهنگ (تجربهمحور و تاریخی)
· ماهیت: این سطح، نمایانگر الگوهای رفتاری نانوشته، سنتها، عادات، ذائقهها و باورهای عمومی است که در بستر تاریخ و جغرافیای یک جامعه شکل گرفته است. پویا و در حال تغییر است.
· کارکرد: تسهیل زندگی روزمره، ایجاد هویت جمعی و انسجام اجتماعی. مانند بستر و خاکی است که زندگی در آن جریان دارد. (مثال: آداب معاشرت، سبکهای تغذیه، الگوهای مصرف، نگرش به کار و فراغت، مد).
· تاثیر بر سبک زندگی: شکلدهنده ظاهر ملموس و عینی سبک زندگی است. تعیین میکند مردم «در عمل» چگونه زندگی میکنند. میتواند حامل ارزشهای متعالی باشد یا در تعارض با آنها قرار گیرد.
تعامل پویای مولفهها و برونداد نهایی:
1. تعالیبخشی (از بالا به پایین): حکمرانی متعالی، با ارائه آرمانها، حکمرانی خوب را جهت میدهد و معیارهایی برای اصلاح قوانین ارائه میکند. همزمان، میتواند با عرف و فرهنگ تعامل کرده، نقاط قوت آن را تقویت (مثل احترام به والدین) و نقاط منفی آن را اصلاح کند (مثل اسراف یا تبعیضهای قومی).
2. کارآمدسازی و زمینیکردن (سطح میانی): حکمرانی خوب، اصول متعالی را به سیاستها و خدمات عملی تبدیل میکند که مستقیماً عرف و فرهنگ و زندگی روزمره را تحت تاثیر قرار میدهد (مثلاً، قانون بیمه همگانی، فرهنگ مراقبت سلامت را تغییر میدهد). همچنین، بستر قانونی برای رشد فرهنگهای مثبت فراهم میآورد.
3. تاثیرگذاری و بازخورد (از پایین به بالا): عرف و فرهنگ، با مقاومت یا استقبال از قوانین، حکمرانی خوب را تحت تاثیر قرار میدهد. همچنین، تجربیات زیسته جامعه میتواند منجر به بازاندیشی در اصول متعالی (در تفسیر یا تاکید آنها) شود. فشار اجتماعی (فرهنگ) میتواند منجر به تغییر قوانین (حکمرانی خوب) شود.
پیامدهای این مدل برای سبک زندگی:
· سبک زندگی هماهنگ: زمانی محقق میشود که بین سه لایه انسجام وجود داشته باشد. مثلاً، اصل متعالی «قناعت»، توسط قوانین مالیاتی ضد اسراف (حکمرانی خوب) پشتیبانی شود و در فرهنگ مصرف جامعه (عرف) نهادینه شود.
· سبک زندگی متعارض: زمانی پدید میآید که شکاف بزرگی بین لایهها باشد. مثلاً، اصل عدالت (متعالی) در ساختارهای تبعیضآمیز (حکمرانی ناکارآمد) پیاده نشود و منجر به فرهنگ بیاعتمادی و رانتی (عرف) گردد.
· سبک زندگی پایدار: نیازمند آن است که عرف و فرهنگ، توسط حکمرانی خوب، به سمتی هدایت شود که با اصول متعالی (مثل حفظ محیط زیست) همسو شود.
نمودار مفهومی:
[حکمرانی متعالی]
(اصول، آرمانها، حکمت)
↓ ↑
[هدایت و تنظیم] ←→ [بازاندیشی و تفسیر]
↓ ↑
[حکمرانی خوب]
(قوانین، نهادها، فرآیندهای کارآمد)
↓ ↑
[کارآمدسازی و زمینیسازی] ←→ [بازخورد و فشار اجتماعی]
↓ ↑
[عرف و فرهنگ]
(سنن، عادات، الگوهای رفتاری روزمره)
↓
+——————————–+
| سبک زندگی (برونداد نهایی) |
| (الگوی مصرف، تعاملات، معنا، |
| فراغت، مسکن، پوشش، تغذیه…) |
جمعبندی: در مدل پیشنهادی، «سبک زندگی» تصویری است که در آیینه تعامل حکمرانی متعالی (به عنوان جهتدهنده)، حکمرانی خوب (به عنوان تسهیلکننده کارآمد) و عرف و فرهنگ (به عنوان بستر تاریخی و زنده) شکل میگیرد. رسیدن به یک سبک زندگی مطلوب، مستلزم هماهنگی و تعامل سازنده این سه لایه با یکدیگر است..وآخر دعوانا آن الحمدلله رب العالمین:
نویسنده و ترسیم کننده مدل مفهومی:
دکتر محمد بنائیان سفیدعضو هیات اندیشه ورز سبک زندگی اسلامی ایرانی شورای عالی انقلاب فرهنگی.