«باسمه تعالی»
قرآن کریم:«ولن يجعل الله الكافرين علي المومنين سبيلا»(نساء؛۱۴۱).
نویسنده:دکتر محمد بنائیان سفید.
کلیه قرار دادهای ننگینی که از دوره قاجاریه،پهلوی اول و پهلوی دوم منعقد گردید و اکثرا اهداف اقتصادی وسلطه سرزمینی داشته است، با ذکر سال قرار داد ،نام شاه و واگذاری میزبان مساحت را به تفکیک بررسی می کنیم.جدول زیر مهمترین قراردادهایی را که در دورههای قاجاریه، پهلوی اول و پهلوی دوم اغلب با واگذاری امتیازات اقتصادی یا سرزمینی همراه بودهاند، به تفکیک آورده ایم،
برای مشاهدهی راحتتر، دورههای تاریخی را میتوانید از یکدیگر تفکیک کنید.
دوره قاجاریه
سال (شمسی/میلادی) نام قرارداد پادشاه وقت واگذاری/ماهیت اصلی
۱۱۹۱ / ۱۸۱۳ عهدنامه گلستان فتحعلی شاه واگذاری حدود ۲۶۳،۷۰۰ کیلومتر مربع از مناطق قفقاز شامل داغستان، گرجستان، و بخشهایی از جمهوری آذربایجان امروزی به روسیه.
۱۲۰۶ / ۱۸۲۸ عهدنامه ترکمانچای فتحعلی شاه واگذاری خانات ایروان و نخجوان و بخش بزرگی از تالش به روسیه. همچنین اعطای کاپیتولاسیون (حق قضاوت کنسولی) به روسیه.
۱۲۵۰ / ۱۸۷۲ امتیاز رویتر ناصرالدین شاه اعطای انحصار احداث راهآهن، بهرهبرداری از کلیه معادن (به جز طلا و نقره)، جنگلها، گمرکات و تاسیس بانک به بارون جولیوس دو رویتر برای مدت ۷۰ سال. این قرارداد بعداً لغو شد.
۱۲۶۷ / ۱۸۸۹ امتیاز لاتاری ناصرالدین شاه اعطای انحصار برگزاری قرعهکشی (لاتاری) در کل ایران به مدت ۷۵ سال. این قرارداد نیز با مخالفت عمومی لغو شد.
۱۲۶۹ / ۱۸۹۰ امتیاز رژی (توتون و تنباکو) ناصرالدین شاه اعطای انحصار خرید، فروش و تولید توتون و تنباکوی ایران به کمپانی انگلیسی رژی برای ۵۰ سال. با فتوای تاریخی میرزای شیرازی لغو شد.
۱۲۹۸ / ۱۹۱۹ قرارداد ۱۹۱۹ وثوقالدوله احمد شاه قراردادی که بر اساس آن امور مالی و نظامی ایران زیر نظر مستشاران انگلیسی قرار میگرفت. هرگز به دلیل مخالفتهای گسترده به مرحله اجرا نرسید.
دوره پهلوی اول
سال (شمسی/میلادی) نام قرارداد پادشاه وقت واگذاری/ماهیت اصلی
۱۳۰۶ / ۱۹۲۷ جدایی بحرین رضاشاه رضایت دولت رضاشاه به جدایی بحرین از ایران. بحرین در سال ۱۳۴۹ به طور رسمی مستقل اعلام شد.
۱۳۱۲ / ۱۹۳۳ قرارداد نفت ۱۹۳۳ رضاشاه این قرارداد که جایگزین قرارداد دارسی شد، مدت امتیاز شرکت نفت ایران و انگلیس را تا ۱۹۹۳ تمدید کرد و شرایط آن به نفع انگلیس بود و زمینهساز نهضت ملی شدن نفت شد.
۱۳۱۶ / ۱۹۳۷ پیمان سعدآباد رضاشاه بر اساس این پیمان مرزی با ترکیه، عراق و افغانستان، بخشهایی از خاک ایران شامل بخشهایی از آرارات کوچک به ترکیه، مناطق مرزی به افغانستان و حاکمیت کامل بر اروندرود (در بخش مرزی) به عراق واگذار شد.
دوره پهلوی اول واگذاری دهکده فیروزه رضاشاه بر اساس پیمان آخال، دهکده فیروزه (واقع در شمال شرق) که مطابق تقسیمبندی جزو ایران بود، به شوروی (و امروز جزو ترکمنستان) واگذار شد.
دوره پهلوی دوم
در این دوره، قراردادهای سرزمینی به مفهوم جدایی بخشهای وسیعی از خاک (همانند عهدنامههای قاجار) منعقد نشد. تمرکز قراردادهای بحثبرانگیز این دوره بیشتر بر حوزه اقتصادی و بهویژه نفت بود.
· ۱۳۲۶ / ۱۹۴۷: قرارداد گس-گلشائیان: این قرارداد که پس از اعزام نیروهای شوروی از شمال ایران و بحران آذربایجان مطرح شد، امتیاز نفت شمال را دوباره به شوروی پیشنهاد میداد، اما در نهایت به دلیل مخالفتهای مجلس رد شد.
· ۱۳۳۳ / ۱۹۵۴: قرارداد کنسرسیوم: پس از ملی شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، این قرارداد برای بهرهبرداری از نفت ایران توسط کنسرسیومی از شرکتهای چند کشور غربی منعقد شد و کنترل عملیات نفتی ایران را تا مدتی طولانی در دست خارجیان قرار داد.
نکات مهم تاریخی:
· قرارداد ترکمنچای موقت نبود و تاریخ انقضا نداشت. شایعاتی مبنی بر ۱۰۰ ساله بودن اعتبار آن و لزوم بازگشت سرزمینها در سال ۱۳۲۷ کاملاً نادرست است.
· بر اساس برخی محاسبات تاریخی، جمع مساحت سرزمینهای جدا شده از ایران در دورههای مختلف (عمدتاً در قاجار) حدود ۳.۵ میلیون کیلومتر مربع برآورد شده است که شامل مناطق قفقاز، ترکمنستان، هرات و… میشود.
