«باسمه تعالی »
بررسی اشتراک وافتراق سبک زندگی اسلامی بامولفه های حکمرانی متعالی،خوب وعرف فرهنگی چگونه است.
نویسنده:محمد بنائیان سفید مسئول کمیته سبک زندگی در حکمرانی اسلامی سازمان بسیج اساتید دانشگاه های کشور.
این پرسش عمیق و کاربردی، درباره اشتراکات و افتراقهای سبک زندگی اسلامی با مولفههای حکمرانی متعالی، حکمرانی خوب و عرف فرهنگی، موضوعی میانرشتهای و قابل تأمل است. در ادامه به تحلیل این مفاهیم و ارتباط آنها میپردازیم.
۱. سبک زندگی اسلامی
منظور از سبک زندگی اسلامی، الگوی زیستی مبتنی بر آموزههای قرآن، سنت،وعترت، و ارزشهای اسلامی است که ابعاد فردی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زندگی را شامل میشود. مولفههای کلیدی آن عبارتند از:
· تعبّد و اخلاص (رعایت احکام شرعی وعقلانی در همه عرصه ها)
· اخلاقمداری (صداقت، عدالت، ایثار، احترام متقابل و فضیلت های انسانی)
· اعتدال و میانهروی (دوری از اسراف و تکاثر،)
· مسئولیت پذیری اجتماعی وپاسخگویی (امر به معروف و نهی از منکر، انفاق،وپاسخگویی وظایف محوله)
· هدفمندی زندگی (زندگی به عنوان مسیر عبودیت و کمال،وغایتمدار وهدفمند)
۲. حکمرانی متعالی:
این مفهوم (که در ادبیات سیاسی اسلام گاه با عنوان “حکومت عدل الهی” یا “حکمرانی مبتنی بر ارزشهای الهی” مطرح میشود) فراتر از حکمرانی خوب و متعارف است. مولفههای آن:
· عدالت محوری (عدالت به مثابه آرمان و روش حکمرانی)
· رهبری فاضله (حاکمیت صالحان عادل و عالم وعامل)
· حقمدار بودن (تقدم حق بر مصلحت در همه تصمیمات)
· توسعه متوازن مادی و معنوی
· حفظ کرامت انسانی و تقویت روحیه معنوی جامعه
۳. حکمرانی خوب
مفهومی رایج در ادبیات توسعه و مدیریت عمومی (Good Governance) با شاخصهای عمدتاً سکولار و تجربی:
· مشارکت عمومی (حق رأی، آزادی بیان و اجتماعات)
· حاکمیت قانون (قانونمندی، شفافیت، پاسخگویی)
· کارآمدی و اثربخشی(بهره وری):
· عدالت و انصاف در توزیع منابع مادی و انسانی.
· مسئولیت پذیری نهادها
· چندصدایی و پلورالیسم:
۴. عرف فرهنگی:احترام به سنت ها،آداب و فرهنگ بومی.
عرف به مجموعه باورها، عادات، رسوم و هنجارهای پذیرفتهشده در یک جامعه در طول تاریخ گفته میشود که لزوماً مبتنی بر دین یا حکمرانی نیست، ولی بر رفتارهای جمعی و فردی تأثیر میگذارد. عرف ممکن است با دین همسو یا گاه در تعارض باشد.
جدول اشتراکات و افتراقها مولفههای یگانه حکمرانی:
مولفه اشتراک سبک زندگی اسلامی با حکمرانی متعالی اشتراک سبک زندگی اسلامی با حکمرانی خوب اشتراک سبک زندگی اسلامی با عرف فرهنگی افتراقها و نکات مهم عدالت هر دو بر عدالت به عنوان آرمان و روش تأکید دارند. هر دو بر انصاف و رفع تبعیض تأکید میکنند. برخی عرفها ممکن است حاوی عدالت باشند. در حکمرانی متعالی، عدالت رنگ الهی و قدسی دارد، اما در حکمرانی خوب بیشتر سکولار و مبتنی بر حقوق بشر مدرن است.
مشارکت در حکمرانی متعالی، مشارکت مبتنی بر “شورا” و مشورت با مردم و نخبگان است. هر دو بر اهمیت مشارکت مردمی تأکید دارند. برخی عرفها ممکن است مشارکت جمعی را تشویق یا مانع آن شوند. در سبک زندگی اسلامی، مشارکت نباید به انتخاب نامشروع یا ترویج منکر منجر شود. در عرف ممکن است مشارکت مبتنی بر سنتهای قبیلهای باشد.
اخلاق مداری: اخلاق در هر دو رکن اصلی است (صداقت، امانتداری، پرهیز از فساد و مبارزه با فسادوافساد). در حکمرانی خوب، اخلاق حرفهای و پاسخگویی مورد توجه است. عرف ممکن است آداب و رسوم اخلاقی خاص خود را داشته باشد. اخلاق در سبک زندگی اسلامی منبع وحیانی دارد؛ در عرف ممکن است نسبی یا متغیر باشد.
کارآمدی در حکمرانی متعالی، کارآمدی در خدمت اهداف عالیه است. هر دو بر نتیجهگرایی و بهرهوری تأکید دارند. عرف گاه مانع کارآمدی (مثلاً در بوروکراسی یا روابط غیرشفاف) میشود. در سبک زندگی اسلامی، کارآمدی نباید اهداف معنوی را قربانی کند.
قانونمندی قانون در حکمرانی متعالی، مبتنی بر شریعت وسنتی وعترت است. در حکمرانی خوب، قانون مدنی و عرفی مبنای عمل است. عرف گاه خود منبع قانونگذاری میشود (عرفهای حقوقی). در اسلام، قانون الهی مطلق است؛ در حکمرانی خوب، قانون محصول قرارداد اجتماعی است.
توسعه و رفاه هر دو به رفاه مادی و معنوی توجه دارند. هر دو بر کاهش فقر و بهبود شاخصهای زندگی تأکید میکنند. عرف ممکن است الگوهای مصرف یا تولید خاصی را ترویج دهد. در سبک زندگی اسلامی، توسعه باید متوازن و عادلانه باشد و به محیط زیست آسیب نزند.
نسبت با عرف فرهنگی حکمرانی متعالی، عرف را تا جایی میپذیرد که مخالف شرع نباشد. حکمرانی خوب، عرف را اگر دموکراتیک و حقوقبنیاد باشد، میپذیرد. سبک زندگی اسلامی، عرف موافق شرع را تأیید و از آن استفاده میکند.
تعارض احتمالی: اگر عرف مغایر با شرع باشد (مثلاً تبعیض جنسیتی ناروا)، سبک زندگی اسلامی آن را رد میکند، اما حکمرانی خوب ممکن است به دلیل احترام به فرهنگ، با آن مماشات کند.
جمعبندی نهایی:
۱. سبک زندگی اسلامی و حکمرانی متعالی بیشترین همپوشانی را دارند، زیرا هر دو بر اساس مبانی دینی و ارزشهای ثابت الهی استوارند.
۲. سبک زندگی اسلامی و حکمرانی خوب در شاخصهایی مانند عدالت، شفافیت و مشارکت اشتراک دارند، اما ممکن است در مبانی فلسفی (سکولاریسم در حکمرانی خوب) و حدود آزادیها تفاوتهایی اساسی وجود داشته باشد.
۳. سبک زندگی اسلامی و عرف فرهنگی رابطهای گزینشی دارد: عرف اگر موافق شرع باشد، میتواند در سبک زندگی اسلامی ادغام شود، اما اگر مخالف باشد، طرد میگردد.
۴. تعامل حکمرانی با عرف: حکمرانی متعالی عرف را به شرط عدم تعارض با شریعت میپذیرد، اما حکمرانی خوب ممکن است عرف را به شرط عدم تعارض با دموکراسی و حقوق بشر بپذیرد.
در یک جامعه اسلامی آرمانی، سبک زندگی اسلامی به عنوان زیرساخت فرهنگی و اخلاقی، حکمرانی متعالی را تقویت میکند و حکمرانی خوب در موارد غیرمتعارض با شرع، میتواند به عنوان ابزار مدیریتی مورد استفاده قرار گیرد. عرف نیز در صورتی که با اصول اسلامی سازگار باشد، میتواند به غنای سبک زندگی و کارآمدی حکمرانی کمک کند.
وآخر دعوانا آن الحمدلله رب العالمین
نویسنده:دکتر محمد بنائیان سفید مسئول کمیته سبک زندگی در حکمرانی اسلامی سازمان بسیج اساتید دانشگاه های کشور.