«باسمه تعالی»
قرآن کریم:«…وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ(حشر؛۲).
«بررسی تاریخ وتمدن اسلامی ومولفه های مشترک ومفترق آن ،باتمدن نوین اسلامی چگونه است؟!».
تحقیق و تدوین:دکتر محمد بنائیان سفید.
با سلام و تشکر از پرسش دقیق شما. پرسش شما درباره تاریخ تمدن اسلامی و وجوه اشتراک و افتراق آن با تمدن نوین اسلامی، از مهمترین مباحث فکری جهان اسلام امروز است. در پاسخ به سوال شما، ابتدا تصویری کلی از تمدن اسلامی تاریخی ارائه میدهیم و سپس به بررسی تطبیقی آن با تمدن نوین اسلامی میپردازیم.
تاریخ و تمدن اسلامی: از شکلگیری تا افول:
تمدن اسلامی به مجموعه دستاوردهای مادی و معنوی مسلمانان در طول تاریخ گفته میشود که بر پایه تعالیم اسلام و با بهرهگیری از میراث علمی و فرهنگی تمدنهای پیشین (مانند ایران، یونان، هند و مصر) شکل گرفت.
مراحل شکلگیری و شکوفایی:
· بنیانگذاری (عصر نبوی): تمدن اسلامی با بعثت پیامبر اسلام (ص) در قرن هفتم میلادی و تشکیل اولین جامعه اسلامی در مدینه، بنیان نهاده شد. برخلاف بسیاری از تمدنها که با قدرت نظامی آغاز میشوند، این تمدن با یک ایده بزرگ و پیام نوین توحیدی در منطقه حجاز که فاقد تمدن پیشرفتهای بود، شروع به رشد کرد .
· دوران طلایی (قرن ۸ تا ۱۳ میلادی): اوج شکوفایی تمدن اسلامی در این دوره رخ داد. با تأسیس بیتالحکمه (خانه دانش) در بغداد توسط خلفای عباسی، نهضت ترجمه آثار علمی از یونانی، سریانی و پهلوی به عربی آغاز شد. مسلمانان با تکمیل و ابتکار در علومی مانند ریاضیات (جبر، الگوریتم)، نجوم، شیمی، پزشکی (قانون ابن سینا)، فلسفه، جغرافیا، معماری و کشاورزی، به قطب دانش جهان تبدیل شدند . شهرهایی مانند بغداد، قاهره، قرطبه (کوردوبا) و سمرقند به عنوان مراکز علمی و فرهنگی جهان درخشیدند. صنعت کاغذسازی که از چینیها آموخته شد، نقش مهمی در گسترش دانش و تأسیس کتابخانههای عظیم داشت .
· افول و انحطاط: از عوامل اصلی افول تمدن اسلامی میتوان به حمله مغولان و سقوط بغداد (۱۲۵۸ میلادی)، جنگهای صلیبی، و از همه مهمتر، فاصله گرفتن تدریجی از مبانی اصیل اسلامی و جمود فکری اشاره کرد .
مؤلفههای مشترک تمدن اسلامی (تاریخی) و تمدن نوین اسلامی:
تمدن نوین اسلامی که امروزه توسط اندیشمندانی چون رهبر معظم انقلاب اسلامی مطرح میشود، به معنای احیای همان هویت و عظمت از دست رفته، اما با زبان، ابزار و متناسب با شرایط جهان امروز است. به عبارت دیگر، تمدن نوین اسلامی در طول تمدن تاریخی قرار دارد و ادامهدهنده راه آن است، نه در عرض آن . مهمترین مؤلفههای مشترک این دو عبارتند از:
- دینمحوری و معنویتگرایی: هر دو تمدن، ریشه در اسلام ناب دارند. تمدن تاریخی بر پایه قرآن و سنت پیامبر (ص) شکل گرفت و تمدن نوین نیز بدون اتکا به آموزههای اصیل دینی و اسلام ناب محمدی (ص) قابل تصور نیست. هدف هر دو، ایجاد جامعهای بر اساس عدل، اخلاق و ارزشهای الهی است .
- عدالتمحوری: عدالت به عنوان یکی از اهداف اصلی بعثت انبیاء، در هر دو تمدن جایگاه ویژهای دارد. تمدن اسلامی تاریخی، در نظریهپردازی و عمل (هرچند با فراز و نشیب) به دنبال اجرای قسط بود و تمدن نوین نیز بدون تحقق عدالت در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و قضایی، شکل نخواهد گرفت .
- علم و دانشگرایی: تأکید اسلام بر کسب علم، از وجوه بارز تمدن اسلامی در گذشته بود که منجر به پیشرفتهای شگرفی شد. در تمدن نوین اسلامی نیز علم و فناوری به عنوان یک مؤلفه اصلی و قدرتآفرین مورد توجه است. تفاوت در نوع ابزارها و پیچیدگیهای علم مدرن است .
مؤلفههای متمایز (مفترق) تمدن نوین اسلامی از تمدن تاریخی:
علاوه بر اشتراکات، تمدن نوین اسلامی ویژگیهای منحصربهفردی دارد که آن را از مدل تاریخی متمایز میکند. این تفاوتها ناشی از بهرهگیری از تجارب تاریخی، پرهیز از آسیبهای گذشته و پاسخگویی به مقتضیات زمانه است.
مؤلفه تمدن اسلامی (تاریخی) تمدن نوین اسلامی:ماهیت و هدف شکلگیری تدریجی و تا حدی خودجوش در بستر تاریخ. حرکتی آگاهانه، برنامهریزیشده و هدفمند برای احیای عظمت اسلامی .
ابزارها و عرصههای نوین مبتنی بر ابزارهای ارتباطی و علمی زمان خود (مانند کاغذ، کتابخانهها، رصدخانهها). تأکید ویژه بر رسانهها، فضای مجازی، فناوریهای نوین ارتباطی و دیپلماسی بینالمللی برای تأثیرگذاری و تمدنسازی .
رویکرد به انسان با وجود تأکید بر ابعاد معنوی، گاهی نگاه به انسان در عمل، یکساحتی میشد. تأکید بر انسان چندساحتی (هم دنیا و هم آخرت) و پرورش بُعد الهی و عشق به خدا به عنوان محور اصلی . رهبری و نقش مردم رهبری خلفا و سلاطین با درجات مختلفی از مشروعیت و کارآمدی. نقش مردم پررنگ اما غیررسمی. مردممحوری به عنوان یک اصل اساسی و شرط تحقق تمدن.
رهبری به عنوان تسهیلگر و هدایتگر، و حضور آگاهانه و فعال مردم در صحنههای مختلف .
روش دستیابی فاقد یک الگوی مشخص و مرحلهبندیشده برای نیل به تمدن. دارای مراحل مشخص و اولویتبندیشده (انقلاب اسلامی → نظام اسلامی → دولت اسلامی → جامعه اسلامی → تمدن اسلامی) .
نوع عقلانیت تکیه بر عقلانیت رایج در دوران خود. بهرهگیری از عقلانیت و خردگرایی متناسب با پیچیدگیهای جهان مدرن در کنار وحی .
نتیجهگیری:
تمدن نوین اسلامی، یک پدیده کاملاً جدا از تمدن تاریخی اسلام نیست، بلکه استمرار و تکامل یافته آن با زبانی نو و متناسب با نیازهای جهان معاصر است. این تمدن میکوشد با بهرهگیری از آموزههای اصیل اسلام، تجارب ارزنده تاریخی و دستاوردهای مفید بشری (در عین پرهیز از روشهای نامطلوب گذشته)، تمدنی را بنا کند که بتواند الگویی برای سعادت دنیا و آخرت بشر باشد . این تمدن به دنبال کشورگشایی فیزیکی نیست، بلکه به دنبال تأثیرگذاری فکری و معنوی بر ملتها و ایجاد یک قدرت نرم جهانی بر پایه ارزشهای انسانی و اسلامی است.
و آخر دعوانا آن الحمدلله رب العالمین
تحقیق و تدوین:دکتر محمد بنائیان سفید.