«باسمه تعالی»
قرآن کریم:«⁹قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ المکذبین:(آل عمران؛۱۳۷).
نویسنده و تحلیلگر:دکتر محمد بنائیان سفید عضو کمیته آموزش وپرورش کمیسیون آموزشی، فرهنگی،واجتماعی مجمع تشخیص مصلحت نظام.
ازبتدا به تعریف «تاریخ» و «تمدن» و مولفه های آنها میپردازیم و سپس تفاوتهای کلیدی میان تاریخ کهن، غربی، شرقی و اسلامی را بررسی میکنیم.
۱. تعریف تاریخ و تمدن:
تاریخ: تاریخ در لغت به معنای «شناساندن وقت» و «تعیین زمان» است. در اصطلاح، تاریخ به دو معنا به کار میرود:
- معنای رویدادی (نقلی): مجموعه حوادث و اتفاقاتی که در گذشته رخ داده است (اعم از زندگی انسانها، جنگها، پیمانها، تحولات اجتماعی و…). 2. معنای علمی (تحلیلی): دانشی که به مطالعه، تحلیل، تفسیر و کشف علل و عوامل پشتپرده این رویدادها میپردازد. به عبارت دیگر، تاریخ علم به احوال گذشتگان و عبرت آموزی از آن است.
تمدن: تمدن (Civilization) واژهای است با ریشه «مدن» به معنای شهرنشینی و انس گرفتن. تمدن به معنای پیشرفتهترین شکل زندگی اجتماعی انسان است که در آن انسانها از زندگی ساده و ابتدایی (بدوی) گذر کرده و به مرحله شهرنشینی، قانونمداری و نظم اجتماعی پیچیده دست یافتهاند. ۲. مولفه های اصلی تمدن:
برای این که یک جامعه را «متمدن» بنامیم، باید مجموعههای از مولفههای را داشته باشد. این مولفههای معمولاً به دو دسته مادی و معنوی تقسیم میشوند:
الف) مولفه های مادی (سخت افزاری): - شهرنشینی: وجود سکونتگاههای دائمی و پرجمعیت به جای زندگی کوچنشینی.
- معماری و شهرسازی: ساخت بناهای عظیم (معابد، کاخها، دیوارها)، جاده ها و پل ها. 3. فناوری و ابزار: اختراع خط، ابزارآلات کشاورزی، صنایع و سلاحها.
- اقتصاد و تجارت: وجود نظام مالی، واحد پول، بازارها و راههای تجاری.
- تقسیم کار: تخصصی شدن مشاغل (کشاورز، صنعتگر، سرباز، کاهن).
ب) مؤلفه های معنوی (نرم افزاری): - دین و آیین: باورهای مشترک که انسجام اجتماعی ایجاد میکند. 2. قانون و حکومت: وجود نظام سیاسی برای اداره جامعه و وضع قوانین (مانند حمورابی در بین النهرین).3. خط و زبان: ابزار ثبت دانش و انتقال آن به نسلهای بعد.
- هنر و ادبیات: جلوه های زیبایی شناسی و فرهنگ.5. علم و دانش: تلاش برای شناخت طبیعت و جهان پیرامون.
۳. تفاوت تاریخ کهن، غربی، شرقی و اسلامی:این چهار مفهوم هر یک جهانبینی و رویکرد متفاوتی به هستی و انسان دارند.
تاریخ کهن (باستان): به دوره قبل از ظهور ادیان بزرگ جهانی (مانند مسیحیت و اسلام) یا قبل از سقوط امپراتوری روم غربی (۴۷۶ میلادی) اطلاق می شود.
· مبدأ: زندگی ابتدایی انسانها، ظهور اولین تمدنها در درههای حاصلخیز (نیل، دجله و فرات، سند، هوانگ هو).
· ویژگیها: خدایان متعدد (شرک): تمدنها (مانند مصر، یونان، روم) معمولاً خدایان متعددی داشتند که نماد نیروهای طبیعت بودند.قدرت مطلق فراعنه و پادشاهان: پادشاهان خود را نماینده یا فرزند خدایان می دانستند.اسطورهگرایی: تبیین پدیدههای هستی با داستانهای اسطورهای.
· تمرکز جغرافیایی: محدود به حوضههای تمدنی خاص.
تاریخ غربی:
به تاریخ و تمدن شکلگرفته در اروپا و آمریکای شمالی اطلاق میشود که ریشه در یونان و روم باستان دارد.
· مبدأ: یونان باستان (فلسفه، دموکراسی) و روم باستان (قانون، حکومت داری).
· جهان بینی: پس از رنسانس (قرن ۱۵ و ۱۶) به تدریج از دین مسیحیت فاصله گرفت و بر اومانیسم (انسان مداری)، عقلگرایی و علم تجربی تکیه کرد.
· ویژگیها. سکولاریسم: جدایی دین از سیاست و عرصه های علمی.
· فردگرایی:محوریت خواست و منافع فرد. پیشرفت خطی: نگاه به تاریخ به عنوان حرکتی رو به جلو برای رسیدن به رفاه بیشتر.مادیگرایی: تمرکز بر تکنولوژی، صنعت و اقتصاد سرمایه داری.
تاریخ شرقی:
به تمدنهای بزرگ آسیا (عمدتاً چین، هند، ژاپن و آسیای جنوب شرقی) گفته می شود.
· مبدأ: تمدنهای باستانی و کهن در حوضه رودخانههای زرد (چین) و سند (هند).
· جهانبینی: مبتنی بر آیینهای باستانی شرقی مانند بودیسم، هندوئیسم، کنفوسیوس و تائوئیسم.
· ویژگیها: جمع گرایی: اهمیت خانواده و جامعه بر فرد. سنت گرایی: احترام عمیق به نیاکان و آداب کهن.صلح جویی و درونگرایی: توجه به تعادل درونی (یین و یانگ) و طبیعت.نگاه چرخه ای به زمان:
بر خلاف نگاه خطی غرب، زمان در شرق گاه به صورت چرخهای و تکراری دیده می شود.
تاریخ اسلامی:
به تاریخ و تمدنی گفته میشود که تحت تأثیر مستقیم دین اسلام از قرن هفتم میلادی به بعد شکل گرفت.
· مبدأ: بعثت پیامبر اسلام (ص) در شبه جزیره عربستان (۶۱۰ میلادی) و سپس گسترش آن در ایران، شامات، مصر، اندلس و…
· جهانبینی: کاملاً خدا‑محور (توحیدی) است. منشأ قدرت، قانون و علم، خداوند واحد است.
· ویژگیها:تعریف تاریخ وتمدن و مولفه های آن،وتفاوت تاریخ کهن،غربی وشرقی با اسلامی.· وحدت دین و دنیا: بر خلاف نگاه سکولار غرب، در اسلام، دین تنظیمکننده تمام ابعاد زندگی (سیاست، اقتصاد، اخلاق) است. عدالت محوری: یکی از اهداف اصلی تمدن اسلامی برپایی قسط و عدل است.
· علمگرایی دینی: مسلمانان در قرون وسطی (که اروپا در تاریکی به سر میبرد)، علم را فریضه دینی دانسته و در ریاضیات، پزشکی، نجوم و شیمی پیشرو بودند.
· تلفیق فرهنگی: تمدن اسلامی به دلیل وسعت جغرافیایی خود، میراثدار تمدنهای کهن (مانند ایران و یونان) بود و آنها را با جهانبینی توحیدی ترکیب و اصلاح کرد.
خلاصه و مقایسه
جنبه تاریخ کهن تاریخ غربی تاریخ شرقی تاریخ اسلامی: مرکز ثقل بین النهرین، مصر، یونان اروپا و آمریکا چین، هند، ژاپن خاورمیانه، شمال آفریقا. جهانبینی شرک و اسطوره انسانمداری (اومانیسم) طبیعتگرایی و سنت خدامحوری (توحید). هدف تاریخ بقا و تثبیت قدرت پادشاهان پیشرفت مادی و رفاه حفظ تعادل و نظم رسیدن به سعادت اخروی و عدالت
رابطه دین و سیاست پادشاه، خدایگان است جدایی کامل (سکولار) پیوند با اخلاق اجتماعی وحدت دین و سیاست
نگاه به زمان اسطورهای و تکرارشونده خطی و پیشرونده چرخهای خطی (از خلقت تا قیامت).به طور خلاصه، تفاوت اصلی این چهار رویکرد در مبدأ و منشأ قدرت و ارزشها نهفته است: در تاریخ کهن، قدرت از آنِ خدایان و پادشاهان است؛ در غرب، از آنِ انسان؛ در شرق، از آنِ سنت و طبیعت؛ و در اسلام، از آنِ خداوند یگانه.