«باسمه تعالی»
موضوع:نقش مبارزه و مقاومت در آیینه ی:آیات،وروایات،نظریه های روانشناسی و جامعه شناسی.
نویسنده :دکتر محمد بنائیان سفید
وقتی درعرصه حیات بشری مطالعه می کنیم.، آن را جز مجموعهای از مقاومتها و مبارزهها نمییابیم. از همان آغاز آفرینش، انسان با دو موضوع ؛انتخاب و تکلیف گره خورده است؛ چنانکه قرآن کریم میفرماید:
«إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا» (سوره انسان، آیه ۳)؛ ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد یا ناسپاس.
همیشه مسئله مقاومت،مبارزه وصبر در مقابل انواع تهدیدات اقتصادی،اجتماعی،فرهنگی،نظامی وعلمی ومبارزه باظلم در طول حیات بشری مطرح بوده وهست.بویژه وقتی پیامبران مبعوث می شدنددر شکوفایی فطرت خدا جوی انسان، انواع موانع در انجام رسالت را بوجود می آوردند که در قرآن رنج های که بر پیامبران ویاران آنان ایجاد می کردند از مترفین،ومسرفین،کافرین،ومنافقین،بویژه یهود ومنافقین نمونه بارزاین تهدیدات،جنگها وتطمیع ها وطمع ورزی هایی است که این مهم برای ائمه اطهار علیهم السلام و برای آزادیخواهان وعدالت خواهان جهان وجود داشته است،که حصر اقتصادی شعب ابی طالب،غزوات وسریه های مختلف پیامبر،ومقابله با حضرت علی(ع)توسط مارقین،قاسطین وناکثین واینکه امام علی علیهالسلام را در محراب عبادت به شهادت رساندند اما تبلیغات رسانهای در افکار عمومی به قدری شدید بود که در سیاه نمائیها می گفتند مگر علی(ع)نماز هم می خواند؟!یعنی در موردکسی که استوانه عدالت،واقیموالصلاه بود.قران تاکید می کندکه«فاستقم کما امرت»ویا می فرماید«ولا ترکنوا الی اللذین ظلموا فتمسکم النار.وبسیاری از روانشناسان و جامعه شناسان هم در مقابل تهدیدها وظلم تاکید بر مقاومت ومبارزه دارند.یقینا مردم فهیم وخداجو که برای صیانت از دستاوردهای انقلاب اسلامی مبعوث شده اند که امروز بیش از هشتاد شب در خیابانها ومیدانهای سراسر کشور مقاومت ومبارزه با جنگ سوم تحمیلی از سوی آمریکای جهانخوار وجنایتکار،سگ هار آمریکا در خاورمیانه صهیون غاصب کودک کش،ومنافقین وگرانفروشان ومحتکرین تاب آوری،مقاومت ومبارزه خود را به منصه ظهور گذاشتندونیز مبارزه نیروهای مسلح در میدان رزم،ونیزوحدت بین مردم با نیروهای مسلح واتحاد بین سیاستهای دیپلماسی بین المللی مبتنی بر میدان عملیاتی وتلاش دولت محترم در پشتیبانی از معیشت وایجاد آسایش برای مردم و وحدت وانسجام این چهار مولفه وحمایت وتبعیت از منویات ولی فقیه و فرمانده کل قوا حضرت آیه الله امام سید مجتبی حسینی خامنه ای (مدظله العالی)نمونه بی بدیل مقاومت ومبارزه با زیاده خواهی استکبارومحتکرین است.
از نظر روانشناختی، ویکتور فرانکل، بنیانگذار معنادرمانی، بر این باور است که نیروی محرک اصلی انسان «معناجویی» است و این معنا در دل رنج و مقاومت شکل میگیرد (Frankl, 1959). به باور او، آنچه انسان را نمیکشد، او را مقاومتر میسازد. در مقابل، اریک فروم در کتاب «دلگریز از آزادی» (۱۹۴۱) نشان میدهد که انسان مدرن گاه از بار مسئولیت و مبارزه میگریزد تا از اضطراب انتخاب رهایی یابد، اما همین گریز خود سرچشمه بسیاری از بحرانهای فردی و اجتماعی میشود.
داستان نخستین انسان، روایتِ دیرینه کنار گذاشتن مقاومت است. در روایت قرآنی، هنگامی که انسان از مقاومت در برابر خواهش درونی دست کشید و از درخت ممنوعه تناول کرد، با پیامدهای سنگین رنج و پریشانی مواجه گشت:
«فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ» (سوره بقره، آیه ۳۶).
از منظر جامعهشناختی، امیل دورکیم در مطالعه مشهور خود درباره خودکشی (۱۸۹۷) مفهوم «آنومی» (بیهنجاری) را مطرح میکند و نشان میدهد که هرگاه جامعه یا فردی مکانیسمهای مقاومت جمعی و درونی را کنار بگذارد، گرفتار آشفتگی، طلاق، جرم و ازخودبیگانگی میشود. به همین ترتیب، در سطح فردی، آن کس که در برابر «اژدهای خشم» خویش ناشکیبایی کند، ناخواسته در جهنم سوزان گرفتاریهای ناشی از ضعف در مقاومت و مبارزه میافتد. قرآن کریم به مؤمنان سفارش میکند:
«وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ» (سوره آلعمران، آیه ۱۳۴)؛ یعنی آنان که خشم خود را فرو میخورند و از مردم درمیگذرند. این مهار هیجانی، یکی از شاخصهای کلیدی سلامت روان و پیشگیری از تعارضهای ویرانگر است (Gross, 1998).
این مبارزه و مقاومت با خویشتنِ درون و بیرون (خانواده، جامعه و …) همواره برآیندهای ملموسی دارد. در حوزه خانواده و زندگی مشترک، زن و مردی که در مقابل ناسازگاریها و تنشها به جای تسلیم یا تقابل مخرب، به چارهاندیشی و گفتگوی محترمانه روی میآورند، بهتر میتوانند از سرمایههای عاطفی خود صیانت کنند و از همگسیختگی جلوگیری نمایند.
آنتونی گیدنز، جامعهشناس معاصر، مفهوم «دموکراسی عاطفی» را مطرح میکند و معتقد است که توانایی گفتگو، مذاکره و حل تعارض در خانواده، نقشی تعیینکننده در ثبات یا فروپاشی پیوند زناشویی دارد (Giddens, 1992).
کسی که در برابر تلاطمها و ناملایمات مسیر موفقیت، مقاومت و پایداری پیشه میکند، بهتر میتواند میوه شیرین پیروزی را بچیند و تجربهاندوزتر به استقبال عرصههای وسیعتر توسعه فردی، خانوادگی و اجتماعی گام بردارد. مارتین سلیگمن، پدر روانشناسی مثبتگرا، «تابآوری» را یکی از ارکان بهزیستی میداند؛ افراد تابآور در برابر سختیها نه تنها نمیشکنند، بلکه از آنها درس گرفته و مسیر خود را استوارتر ادامه میدهند (Seligman, 2011).
مبارزه و مقاومت در مسیر بهبود، تجربهای دیرین بشری است و انسان هزاران هزار تجربه تلخ و شیرین را در این ساحت هماوردی در تاریخ ثبت کرده است. قرآن کریم در این زمینه قانونی جاودانه را یادآور میشود:
«فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا – إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا» (سوره انشراح، آیه ۵-۶)؛ همانا با دشواری، آسانی است – آری، با آن دشواری آسانیای دیگر.
در فرهنگ اسلامی «صبر» مفهومی بسی فراتر از انتظار منفعلانه دارد و شامل مقاومت فعال و پایدار در مسیر حق است؛ چنانکه خداوند میفرماید:
«وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ» (سوره بقره، آیه ۴۵).در طول تاریخ زندگی بشری، کسانی که دست از مبارزه و مقاومت برداشتند و با خواهشهای نفسانی همسو شدند، در ساحتهای مختلف فردی، خانوادگی و اجتماعی به استقبال شکست و ناکامی رفتند. همچنان که یک جامعه و ملت در اثر کنار گذاشتن مقاومت و مبارزه، طعم تلخ شکست را میچشد و مایه عبرت یک عصر و نسل میگردد – همچون اقوامی که قرآن از سنت «استدراج» در موردشان خبر میدهد:
«فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ» (سوره انعام، آیه ۴۴) – کمتابی و ضعف مبارزه و مقاومت در برابر تنشها و چالشهای خانواده، زندگیها را با آنکه ریشه و سرمایهای دیرینه دارند، به نابودی و ناکامی میکشاند.
این قانون، فراتر از ساحتهای جمعی، در دنیای فردی و در مواجهه با هزاران دو راهی است که در زندگی با آن مواجهه هستیم.
وآخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین
نویسنده:دکتر محمد بنائیان سفید.
