«باسمه تعالی»
موضوع بررسی حکمرانی در آموزش وپرورش مبتنی براهداف سند بنیادین آموزش وپرورش وشیوه عملیاتی واجرایی آن براساس فلسفه تعلیم وتربیت باشش ساحت و رهنامه تعلیم وتربیت در شش زیر نظام ومحورهای ۱۵کانه اجرایی درتدوین برنامه درسی،و برنامه درسی آشکار وپنهان را به تفکیک توضیح می دهیم.
نویسنده:دکتر محمد بنائیان سفید.
برای بررسی حکمرانی آموزش وپرورش باید نگاهی نظام مند به سند تحول داشته باشیم؛ از فلسفه و مبانی نظری تا عرصه عمل در کلاس درس.
۱. فلسفه و مبانی نظری؛ قلب تپنده سند
فلسفه تعلیم و تربیت رسمی-عمومی و رهنامه نظام تعلیم و تربیت، بنیانهای نظری سند را تشکیل میدهند. این فلسفه با هدف نهایی «حیات طیبه»، وضع مطلوب زندگی انسانی در همه ابعاد، تعریف میشود. در این چارچوب، شش ساحت تربیتی به عنوان مسیرهای اصلی تحقق این هدف تعیین شدهاند:
- اعتقادی، عبادی و اخلاقی
- زیباییشناسی و هنری
- زیستی و بدنی
- علمی و فناورانه
- اجتماعی و سیاسی
- اقتصادی و حرفهای
۲. حکمرانی نوین؛ از ساختار قدیم به زیست بوم جدید.حکمرانی در نظام آموزشی، بر اساس سند تحول، نیازمند تغییر پارادایم است؛ یعنی گذار از یک نظام متمرکز و دیوانسالار به ساختاری منعطف، پویا و مدرسهمحور. در این نگاه، مدرسه دیگر یک واحد اجرایی صرف نیست، بلکه یک «زیست بوم تربیتی» و کانون تحول و پیشرفت ملی است. زیرنظام های ششگانه، که برنامه درسی قلب تپنده آنهاست، ابزارهای ساختاری این تحول را فراهم میکنند. برای تحقق این حکمرانی، ۱۵ محور اجرایی در برنامه درسی ملی تعریف شده است که از جمله آنها میتوان به کاهش تمرکز، مشارکتپذیری، توانمندسازی معلمان و تجهیز مدارس اشاره کرد.
۳. برنامه درسی آشکار؛ آنچه رسماً آموزش داده میشود.برنامه درسی آشکار یا صریح، مجموعه فعالیتها، اهداف، محتوا و روشهایی است که نظام آموزشی به طور رسمی به عنوان برنامه درسی اعلام میکند و معمولاً در قالب کتب درسی ارائه میشود. تدوین این برنامه باید مبتنی بر ساحتهای ششگانه و با هدف ایجاد توازن و تعادل در تربیت تمامساحتی دانشآموزان باشد.
· مثال عینی در عمل: در یک کلاس علوم، برنامه آشکار، اهدافی مانند «آشنایی با چرخه آب» و «آزمایشگاه» است که در کتاب درسی و راهنمای معلم قید شده است. معلم آن را با روشهای مشخص و قابل ارزیابی تدریس میکند.
۴. برنامه درسی پنهان؛ بُعد اثرگذارتر و نانوشته
این برنامه، مجموعه یادگیریهایی است که دانشآموزان در بستر فرهنگ، روابط و جوّ حاکم بر مدرسه، بدون آموزش مستقیم کسب میکنند. تأثیر آن اغلب عمیقتر از برنامه آشکار است، زیرا به شکلگیری نگرشها، هنجارها و هویت دانشآموزان میانجامد.
· مثال عینی در عمل: در همان کلاس علوم، برنامه پنهان از طریق موارد زیر شکل میگیرد:
· نظام مدیریت و قوانین مدرسه: آیا قوانین، روحیه مشارکت و همکاری را تقویت میکند یا رقابت و انقیاد؟
· تعامل معلم و دانشآموز: آیا معلم با صبر و احترام به سوالات پاسخ میدهد (تقویت روحیه پرسشگری) یا با تحکم (تقویت روحیه اطاعت)؟
· جوّ اجتماعی و ارزشهای نهادینه: آیا محیط مدرسه به گونهای است که دانشآموز عدالت، صداقت و مسئولیت پذیری را در عمل درک میکند یا صرفاً در کتاب میخواند.
به طور خلاصه، تحقق اهداف سند تحول، مستلزم نگاه یکپارچه به همه این لایههاست؛ از فلسفه و ساختار حکمرانی گرفته تا هماهنگی و توجه همزمان به آنچه به طور رسمی آموزش داده میشود (برنامه آشکار) و آنچه در بطن محیط مدرسه به دانشآموز منتقل میشود (برنامه پنهان). این دو برنامه باید در راستای یکدیگر حرکت کنند تا تربیت تمامساحتی محقق شود.
