«باسمه تعالی»
موضوع:واکاوی مفهومی کلید واژه«فراراهبردی» در بیانیه مقام معظم رهبری حضرت آیت الله امام سید مجتبی خامنه ای (مدظله العالی):
نویسنده: دکترمحمد بنائیان سفید
این مطالب برداشت نویسنده از واژه فراراهبرد می‌باشد: تعریفی از فرا راهبرد درانقلاب اسلامی ومولفه های اساسی فرا راهبردوروشهای عملیاتی واجرایی آن در عرصه عمل چگونه است؟
تعریف عملیاتی وکاربردی فراراهبرد:
بر اساس نتایج جستجو، «فراراهبرد» اصطلاحی است که اخیراً توسط رهبر انقلاب در ادبیات حکمرانی کشور وارد شده و مفهومی متفاوت از «راهبرد» معمول دارد در واقع قطب نماو تنظیم گر راهبردهای معمول است.. در ادامه تعریف، مؤلفه‌ها و روش‌های اجرایی آن ارائه می‌شود.
🔍 تعریف فراراهبرد:
فراراهبرد یک موضوع کلان در کنار سایر موضوعات نیست، بلکه بنیان و قاعده‌ای برای انتخاب و تنظیم سایر راهبردها است . به بیان دقیق‌تر، فراراهبرد در «مرتبه دوم» تصمیم‌گیری قرار می‌گیرد؛ یعنی تصمیمی درباره چگونگی اتخاذ تصمیم‌های دیگر .
تفاوت اساسی آن با راهبرد معمول در این است
· راهبرد معمول تعیین می‌کند «چه انتخاب‌هایی برای رسیدن به هدف انجام دهیم».
· فراراهبرد تعیین می‌کند «راهبردهای متعدد را با کدام غایت، بر اساس کدام تصویر از انسان و با چه قواعدی انتخاب و هماهنگ کنیم» (تنظیم قاعده سیستمی،و ترکیبی راهبرد های معمول).
🧭 مؤلفه‌های اساسی فراراهبرد:
بر اساس بیانات رهبرمعظم انقلاب: مؤلفه‌های اساسی که فراراهبرد بر آنها استوار می‌شود عبارتند از:
· فرهنگ و تعلیم و تربیت (مؤلفه محوری): رهبر انقلاب صریحاً «توجه فراراهبردی به مسئله فرهنگ،و تعلیم و تربیت» را مطرح فرمودند. دلیل این جایگاه، ماهیت فرهنگی انقلاب اسلامی و نقش انسان‌سازی نهادهای تربیتی است.(البته گستره تربیت شامل آموزش هم می شود). آرمان‌ها و اهداف نظام (ایجاد تمدن نوین اسلامی): این مؤلفه به عنوان «مبدأ» تصمیم‌گیری‌ها، تعیین‌کننده جهت‌گیری کلی است؛ راهبردهای عمومی و کلّی (مانند اسلامیّت و مردمسالاری مطرح در قانون اساسی): این مؤلفه‌ها به عنوان «قواعد» و چارچوب‌های میانی واصول عمل می‌کنند .
· واقعیت‌ها، مشکلات و موانع:
فراراهبرد نمی‌تواند صرفاً آرمانی باشد، بلکه باید نگاهی به «منتهای» خود یعنی واقعیت‌های موجود و مقدورات داشته باشد
⚙️ روش‌های عملیاتی و اجرایی:
اجرای فراراهبرد به معنای افزودن یک «فصل فرهنگی» به اسناد نیست، بلکه به معنای تغییر معماری تصمیم‌گیری است. روش‌های عملیاتی آن به شرح زیر است
· بازتعریف مطلوبیت‌ها: قبل از طراحی راهبردهای اقتصادی، صنعتی، رسانه‌ای یا فناورانه، باید ابتدا تعریف «پیشرفت»، «مطلوبیت فناوری» و «کارآمدی» را با ملاحظه غایت تربیت انسان بازتعریف کرد .
· نقش قطبنما برای راهبردها: فراراهبرد باید مانند یک قطبنما عمل کند. اگر راهبردی (مثلاً برای رونق اقتصادی) با فرهنگ قناعت یا هویت دینی ناسازگار باشد، باید کنار گذاشته یا اصلاح شود، حتی اگر در کوتاه‌مدت سودآور به نظر برسد(مانندنقشی که شورای نگهبان برای مصوبات مجلس شورای اسلامی ایفاء می کند)
· استفاده از ظرفیت نهادهای تربیتی: معلمان، استادان،حوزه های علمیه، پرستاران، اطباء و بانوان خانه‌دار به عنوان «منابع اشاعه فرهنگ» شناخته می‌شوند و اجرای فراراهبرد بدون میدان دادن به این نهادها ممکن نیست .
· برنامه‌ریزی فراتر از محدودیت (Planning Beyond Limitations): در نهادهای انقلابی، اجرای چنین رویکردی نیازمند الگویی است که به جای انتظار برای تکمیل منابع، از حداقل امکانات شروع کرده و برنامه را در تعامل مداوم با میدان و تجربه عملی پرورش دهد.
مولفه‌های دیگری که در قوانین بالا دستی وسیاست های کلی ابلاغی امام شهید(قدس الله سره)مطرح فرمودند مانند:
سوال؟ آیا می توان بعضی از مولفه ها مانند:سیاست ها در روابط بین المللی،یا تحلیل پیوست فرهنگی،یااهداف کلان اسناد بالادستی،یا مولفه‌های هفتگانه در بیانیه گام دوم انقلاب امام شهیدراجزء فرا راهبردی بشمار آورد؟
پاسخ:بله، دقیقاً همین‌طور است. مؤلفه‌هایی که اشاره گردید، نه‌تنها «می‌توانند» ذیل مفهوم فراراهبرد قرار بگیرند، بلکه در بسیاری از موارد، مصداق‌های عینی و کاربردی این مفهوم در سطوح مختلف حکمرانی هستند.
بر اساس تعریف رهبر انقلاب، «فراراهبرد» یعنی تنظیم راهبردهای دیگر باید با ملاحظه آن مسئله انجام شود . بنابراین هر مؤلفه‌ای که نقش «قاعده‌ساز» و «جهت‌دهنده» برای سایر راهبردها ایفا کند، یک فراراهبرد است.
در ادامه، سه مورد از مثال‌هایی که ذکر گردید را تحلیل می‌کنیم:
🌍 سیاست‌های فراراهبردی در روابط بین‌الملل: در ادبیات روابط بین‌الملل، مفاهیمی مانند «عمق راهبردی» و «عمق‌بخشی انقلاب اسلامی» دقیقاً کارکرد فراراهبردی دارند . این سیاست‌ها تعیین می‌کنند که سایر تصمیم‌گیری‌های سیاست خارجی (مانند امضای یک قرارداد تجاری یا موضع‌گیری در یک نهاد بین‌المللی یاامضای تفاهم در موضوعات سرنوشت ساز) باید در چه چارچوبی تنظیم شوند؟ مثال عملیاتی: سیاست «حمایت از مستضعفان و مقابله با استکبار» یک قاعده فراراهبردی است. این قاعده باعث می‌شود که یک راهبرد اقتصادی برای «جذب سرمایه خارجی» نتواند بدون ملاحظه این اصل، به هر قیمتی اجرا شود .
🎭 تحلیل پیوست فرهنگی:
«پیوست فرهنگی» یک ابزار فراراهبردی است.(مصوب برنامه توسعه پنجم که اراده‌ای بر عملیاتی کردن آن در برنامه ششم نبود) کارکرد آن این است که پیش از اجرای هر طرح کلان (عمرانی، صنعتی،خدماتی و فناورانه)، تبعات و چالش‌های فرهنگی آن سنجیده شود . این دقیقاً همان منطق «فراراهبردی» است: راهبردهای دیگر (مثلاً راهبرد توسعه شهری) باید با ملاحظه پیوست فرهنگی خود تنظیم شوند.
مثال عملیاتی: یک پروژه بزرگ عمرانی (راهبرد توسعه) نمی‌تواند بدون تحلیل پیوست فرهنگی خود اجرا شود، چرا که ممکن است بافت فرهنگی و هویتی محلی را تخریب کند. پیوست فرهنگی اینجا نقش «قاعده تنظیم‌کننده» را بازی می‌کند .
📜 اهداف کلان اسناد بالادستی:
اسناد بالادستی مانند سیاست‌های کلی نظام (۳۷ عنوان سیاست کلی و ۴۹۵ هدف) یا نقشه مهندسی فرهنگی،یا سند تحول بنیادین آموزش وپرورش ویا نقشه جامع علمی کشور، که جمعا ۴۵هدف کلان دارند.، مصداق بارز فراراهبرد هستند . این اسناد تعیین می‌کنند که برنامه‌های پنج‌ساله و بودجه‌های سالانه (راهبردهای اجرایی) باید در چه جهتی تدوین شوند.نکته مهم: تحلیل‌ها نشان می‌دهد که در این اسناد، عنوان سیاست خودش هدف است و بندهای ذیل آن در حکم راهبردهای تحقق آن هدف عمل می‌کنند . این یعنی ساختار اسناد بالادستی ما از ابتدا بر مبنای منطق فراراهبردی طراحی شده است.
🌱 مؤلفه‌های هفتگانه بیانیه گام دوم:
بیانیه گام دوم انقلاب شامل هفت مؤلفه کلان است: علم و پژوهش، معنویت و اخلاق، اقتصاد، عدالت و مبارزه با فساد، استقلال و آزادی، عزت ملی و روابط خارجی، و سبک زندگی البته جوان‌گرایی موتور پیشران این هفت مولفه است. . این مؤلفه‌ها فراراهبرد هستند، نه راهبرد.
چرا؟ زیرا بیانیه گام دوم یک «منشور» برای «دومین مرحله خودسازی، جامعه‌پردازی و تمدن‌سازی» است . یعنی هر برنامه‌ریزی در سطح ملی (از اقتصاد تا فرهنگ) باید با ملاحظه این هفت مؤلفه تنظیم شود. به عنوان مثال، راهبرد «توسعه فناوری» ذیل مؤلفه «علم و پژوهش» تعریف می‌شود، اما نمی‌تواند بدون ملاحظه مؤلفه «معنویت و اخلاق» طراحی شود.
جمع‌بندی:
مؤلفه‌هایی که ذکر گردید، همگی از جنس «قواعد مرتبه دوم» هستند؛ یعنی قواعدی که نحوه انتخاب، تنظیم و هماهنگی سایر راهبردها را تعیین می‌کنند. این دقیقاً همان تعریفی است که رهبر معظم انقلاب اسلامی(مد ظله العالی)از «فراراهبرد» ارائه فرمودند.البته برداشت نویسنده از بیانیه مقام معظم رهبری است.
وآخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین.
نویسنده: دکتر محمد بنائیان سفید
