«باسمه تعالی»
موضوع :فلسفهی شب یلدا ،پیشینه تاریخی،ونقش آن درسنت های ملی و تمدن ایرانی اسلامی چیست؟!
نویسنده:دکتر محمد بنائیان سفید.
شب یلدا، به عنوان یکی کهنترین جشنهای ایرانی، دارای ابعاد فلسفی، تاریخی و فرهنگی عمیقی است که در تمدن ایرانی-اسلامی نیز تداوم و تحول یافته است. در ادامه، این ابعاد را بررسی میکنیم:
۱. فلسفه و معنای نمادین شب یلدا
· پیروزی نور بر تاریکی: یلدا (زایش خورشید) مصادف با بلندترین شب سال است. از فردای این شب، روزها به تدریج بلندتر میشوند. این تغییر، نماد پیروزی خورشید (نماد روشنایی، نیکی و برکت) بر تاریکی و سرما است.
· تولد مهر (میترا): در باورهای باستانی ایران، این شب را زادروز میترا (خدای نور و پیمان) میدانستند. آیین میتراییسم بر احترام به عناصر طبیعی و پیمانهای انسانی استوار بود.
· نوزایی طبیعت: یلدا نشانهای از چرخه زندگی، مرگ و تولد دوباره طبیعت است. انسان باستانی با آیینهای خود میکوشید همگام با طبیعت، امید به باززایی و زندگی بهتر را گرامی دارد.
۲. پیشینه تاریخی:
· ریشه کهن: قدمت یلدا به پیش از زرتشت و آیین مهر بازمیگردد (دوران پیش از هزاره اول پیش از میلاد). پس از آن، در دوره ساسانیان به اوج شکوفایی رسید.
· تأثیرپذیری از گاهشماری: ایرانیان باستان گاهشماری خورشیدی دقیقی داشتند و انقلاب زمستانی را بهدرستی محاسبه میکردند. شب یلدا برابر با شب اول زمستان (حدود ۳۰ آذر یا ۲۱ دسامبر) است.
· تداوم در ادوار اسلامی: با وجود تحولات پس از اسلام، یلدا به دلیل هماهنگی با چرخه طبیعی و خصلتهای فرهنگی، در میان ایرانیان حفظ شد و با عناصر اسلامی نیز تلفیق گردید.
۳. نقش یلدا در سنتهای ملی و فرهنگ ایرانی:یلدا تنها یک جشن نیست، بلکه نماد پیوند انسان با طبیعت، خانواده و گذشته خویش است. برخی رسوم مهم آن:گردهمی خانوادگی: حفظ و تقویت پیوندهای خویشاوندی.که زمینه انبساط روحیست.
· شبزندهداری و دوری از تاریکی: بهعنوان نماد مقابله با نیروهای اهریمنی.
· خوان یلدا: میوههای پاییزی (انار، هندوانه) نماد برکت و سلامتی؛ آجیل نماد فراوانی؛فال حافظ و شاهنامهخوانی: نشانه تلفیق فرهنگ ایرانی با میراث ادبی و عرفانی پس از اسلام؛ مبادله هدیه (شبچره): تقویت مهرورزی و همبستگی اجتماعی.
۴. جایگاه یلدا در تمدن ایرانی-اسلامی
با ورود اسلام به ایران، بسیاری از جشنهای باستانی به دلیل مخالفت با شرک یا اسراف، کمرنگ شدند، اما یلدا به دلایلی پایدار ماند.شامل: سازگاری با ارزشهای اسلامی: یلدا بر محور خانواده، شکرگزاری نعمتهای الهی و نیایش به درگاه خداوند (به جای پرستش طبیعی) قابل تفسیر بود.
· تلفیق با میراث اسلامی: ایرانیان مسلمان، آیینهای یلدا را با اشعار حافظ (که آمیخته با مفاهیم عرفانی و قرآنی است) و روایات اهلبیت (ع) درباره اهمیت صله رحم غنی کردند؛ نماد هویت فرهنگی: یلدا بهعنوان بخشی از هویت مستقل ایرانی در تمدن اسلامی حفظ شد و نشان داد که ایرانیان میتوانند بین میراث پیش از اسلام و ارزشهای اسلامی پیوند ایجاد کنند.
· تأکید بر نور و دانایی: در عرفان اسلامی، نور نماد خداوند و عقلانیت است. بنابراین، زایش خورشید میتواند نماد طلب علم و خردورزی تفسیر شود.
نتیجهگیری:شب یلدا فراتر از یک جشن فصلی، نماد مقاومت فرهنگی، پیوند با طبیعت و تداوم هویت ایرانی است. این آیین توانسته در بستر تمدن ایرانی-اسلامی، با حفظ هستی نمادین خود، با مفاهیم اسلامی مانند صله رحم، شکرگزاری و عبادت خردمندانه همسو شود. یلدا امروز نه تنها یک میراث باستانی، بلکه بخشی زنده و پویا از فرهنگ ملی ایران است که همگرایی عمیق ایرانیان با تاریخ و ارزشهای معنویشان را نشان میدهد.
