«باسمه تعالی »
«موضوع :بررسی تفسیر خلق عظیم پیامبراعظم(ص)ورابطه آن با اخلاق معلمی»
نویسنده:دکتر محمد بنائیان سفید.
آیه خُلُق عظیم آیه ۴ سوره قلم که اخلاق پیامبر(ص) را عظیم توصیف میکند. مفسران مسلمان، عالیترین اخلاق انسانی، یعنی صبر، حلم، سخاوت و مدارا را از مصادیق خلق عظیم دانستهاند. امام علی(ع) خلق عظیم پیامبر را ایمان، و امام محمد باقر(ع) آن را دین عظیم اسلام تفسیر کرده است.اینکه مسئولیت خطیر معلمی را به مثابه «رسالت انبیاء» و «خلق عظیم» پیامبر اکرم (ص) گره خورده است، نشان از نگاه ژرف به این شغل مهم دارد. برای عملیاتی کردن این آموزه والا در رفتار آشکار و پنهان معلم، باید بدانیم که «خلق عظیم» در سیره پیامبر، تنها به «مهربانی» خلاصه نمیشد؛ بلکه ترکیبی از «قاطعیت در اصول» و «نرمش در روش» بود. در ادامه، هر یک از مصادیق خلق عظیم (صبر، حلم، سخاوت و مدارا) را در دو سطح رفتار آشکار (مشهود برای دانشآموز و اولیا) و رفتار پنهان (نیت، نگرش و مدیریت درونی معلم) برای شما تبیین میکنم:
۱. صبر (استقامت در مسیر تربیت، نه تحمل منفعلانه)؛ رفتار آشکار: تکرار بیخستهی یک مفهوم با روشهای متنوع (کلامی، تصویری، عملی) تا وقتی که آن دانشآموزِ بهظاهر دیرآموز، آن را درک کند. همچنین، پرهیز از واکنش تند هنگام اشتباه مکرر دانشآموز و گفتن جملاتی مثل: «این بار هم نزدیک شدی، بگذار با یک زاویه دیگر ببینیم».؛ رفتار پنهان: باور قلبی به اینکه «هر دانشآموز در بستر زمان خودش شکوفا میشود» و قضاوت نکردن ذهنی دانشآموزان در همان هفتههای اول سال تحصیلی. معلمِ صبور، «نمرهی فعلی» را معادل «ظرفیت نهایی» نمیداند.۲. حلم (بردباری و خویشتنداری در اوج تنش)؛ رفتار آشکار: وقتی دانشآموزی رفتاری ناهنجار یا کلامی تند دارد، معلم با خونسردی کامل، موضوع را به «بعد از کلاس» موکول میکند و هرگز در جمع، کرامت او را نمیشکند. حتی اگر اولیا در جلسه، برخورد تندی داشته باشند، معلم پاسخ را با مکث ۵ ثانیهای و لبخند آغاز میکند.
· رفتار پنهان: مدیریت «خشم لحظهای» با یادآوری این جمله در ذهن که «ممکن است این دانشآموز، دیشب در خانه تنش داشته و امروز طغیانش بازتاب آن است». معلمِ حلیم، رفتار دانشآموز را شخصی نمیگیرد و آن را به قصور خودش در تربیت قبلی او ربط نمیدهد.
۳. سخاوت (بخشش علمی و عاطفی، نه فقط مالی)؛ رفتار آشکار: اختصاص وقتهای فراتر از ساعت موظف (حتی ۱۰ دقیقه بعد از کلاس) برای رفع اشکال دانشآموزی که انگیزه دارد، بدون منت گذاشتن. همچنین، بخشیدن اشتباهات دانشآموزان و پاک کردن «پروندهی خطاهای قبلی» آنها در شروع هر ترم جدید و اعلام آشکار آن به کلاس. رفتار پنهان: نداشتن «بخل علمی»؛ یعنی بهروزترین دانستههای خود را بدون ترس از کمشدن جایگاهش، در اختیار دانشآموزان بگذارد و حتی از یادگیری از طریق سوالات هوشمندانه ی آنها استقبال کند. در نیت درونی، خود را «خزانهدار علم» بداند نه «مالک علم».
۴. مدارا (نرمش در روش، همراه با حفظ اصول)
· رفتار آشکار: انعطاف در نوع ارزشیابی (به دانشآموز اجازه دهد پروژه را به جای نوشتاری، به صورت پوستر یا فیلم کوتاه تحویل دهد) یا تغییر صندلیها بر اساس روحیه ی جمعی کلاس. همچنین، در مواجهه با خطای اولیا، از عبارت «متوجه نگرانی شما هستم» به جای «شما اشتباه میکنید» استفاده کند.؛ رفتار پنهان: تفکیک قائل شدن میان «ثبات در اهداف تربیتی» و «تنوع در مسیر رسیدن». معلمِ مداراگر، در ذهن خود به این باور رسیده که «قهر با دانشآموز، خط پایان تربیت است»؛ بنابراین حتی اگر مجبور به تذکر شدید باشد، بلافاصله پس از آن، با یک ارتباط مثبت (لبخند یا نگاه محبتآمیز) آن را جبران میکند.نکتهی جامع و عملیاتی (پیوند میان این چهار خصلت):، برای اینکه این رفتارها به «اعتماد عمیق» خانواده منجر شود، معلم باید «شفافیت همراه با کرامت» را در پیش گیرد. یعنی در جلسات اولیا، به صراحت بگوید: «من در این کلاس، صبر را با تکرار بیخستگی، حلم را با مدیریت تنش، سخاوت را با وقت گذاشتن و مدارا را با انعطاف در روش، اجرا میکنم. از شما میخواهم اگر موردی از بیتوجهی من به این اصول دیدید، نه بهعنوان توهین، بلکه بهعنوان کمک به رشد من به من بازخورد دهید.»
این نوع مواجهه، معلم را از جایگاه «آمر خشک» به جایگاه «مربیِ عامل به اخلاق نبوی» ارتقا میدهد و اعتماد خانواده را بهصورت ریشهای جلب میکند؛ زیرا اولیا میبینند معلم، پیش از آنکه از دانشآموز «اخلاق» بخواهد، خود را مخاطب «خلق عظیم» قرار داده است.
ررسی مولفههای ایمان ودین عظیم در انگاره علی(ع)وامام محمد باقر(ع):
ای دو مولفه بسیار دقیق و عمیق است،همانطور که اشاره شد، امام علی (ع) «خلق عظیم» را ایمان و امام باقر (ع) آن را دین عظیم اسلام تفسیر فرمودهاند.برای یک معلم، ترجمهی این دو مولفه به زبان رفتار آشکار و پنهان، بسیار ظریفتر و عمیقتر از صرف «خوشاخلاقی» است. چون ایمان به معنای «باور قلبیِ اثرگذار بر رفتار» و دین عظیم به معنای «نظام جامع معنابخشی به زندگی» است. در ادامه، این دو را به صورت عملیاتی برای کلاس درس و ارتباط با اولیا تشریح میکنم:؛ ۱. ایمان (بهعنوان خلق عظیم در رفتار معلم)
ایمان در اینجا به معنای «التزام عملی به باورهای قلبی» در مواجهه با مسائل روزمرهی کلاس است. این مولفه در دو سطح خود را نشان میدهد:
· رفتار آشکار (مشهود برای دانشآموز و اولیا):
· ثبات قدم در اصول: وقتی معلم میگوید «دروغ زشت است»، خودش هرگز حتی در شوخی یا برای فرار از جلسه، دروغ نمیگوید. خانواده وقتی ببینند معلم سر وقت میآید، قولش را عملی میکند و نمره را بر اساس شایستگی میدهد (نه رابطه)، میگویند «این معلم به حرفش ایمان دارد».
· توکل و آرامش در بحران: مثلاً در جلسه اولیا، اگر اعتراض شدیدی مطرح شد، به جای دفاع عصبی، با خونسردی کامل میگوید: «من تلاشم را کردهام و نتیجه را به خدا میسپارم؛ اما حتماً راهکار شما را بررسی میکنم.» این آرامش، نشانهی ایمان قلبی اوست.
· رفتار پنهان (نیت و نگرش درونی):
· نگاه غایتمحور: ایمان به معلم میگوید که «من فقط به نمرهی ۲۰ این دانشآموز کار ندارم؛ بلکه او را برای یک زندگی ابدی آماده میکنم». پس وقتی دانشآموزی خطا میکند، به جای تنبیه سطحی، در ذهنش میگوید: «این خطا، یک پلهی رشد برای اوست» و با این نگاه، از سرخوردگی و یأس نسبت به دانشآموزان نجات مییابد.
· ایمان به غیب در تربیت: باور دارد که تأثیر یک کلمهی محبت آمیز ممکن است سالها بعد در زندگی دانشآموز شکوفا شود. بنابراین، حتی اگر بازخورد فوری نبینید، از گفتن حرف حق و محبت دست نمیکشد.۲. دین عظیم (اسلام) بهعنوان نظام جامع تربیتی منظور از «دین عظیم» در اینجا، تقلیل دین به عبادات فردی نیست؛ بلکه اجرای «نظام جامع توحیدی» در تعاملات آموزشی است. یعنی همهی رفتار معلم، رنگ و بوی «توجه به خالق» و «مسئولیت اجتماعی» داشته باشد.
· رفتار آشکار (مشهود):
· تلفیق علم و معنویت: مثلاً در کلاس زیستشناسی، هنگام توضیح دستگاه گوارش، یک دقیقه به «آیتاللهی» این نظم اشاره کند و بگوید: «این طراحی دقیق، نشانهی یک خالق حکیم است.» این کار را نه بهعنوان موعظه، بلکه بهعنوان «نگاه توحیدی به علم» انجام میدهد تا خانواده ببینند که دین در کلاس او تحقیر نمیشود، بلکه تعمیق مییابد.
· عدالت و انصاف آشکار: در ارزشیابی، میان دانشآموز قوی و ضعیف، با نفوذ و بینفوذ، کاملاً یکسان رفتار کند و حتی اگر اشتباهی از خودش سر زد، در جمع بپذیرد. این «عدالت علوی» بارزترین مصداق دین عظیم در رفتار آشکار است.
· ارتباط با اولیا بر پایهی «صداقت»: به جای تعارفات بیمحتوا، نقاط ضعف دانشآموز را با صراحتِ همراه با دلسوزی میگوید و راهکار قرآنیِ «تذکر به همراه بشارت» را اجرا میکند.
· رفتار پنهان (نیت و باور درونی):
· نیت عبادت در تدریس: معلم با خود تکرار میکند که «هر لحظهی تدریس من، عبادت است، به شرطی که برای رضای خدا باشد و برای جلوهگری در نزد اولیا نباشد.» این نیت، او را از خستگی و دلزدگی نجات میدهد.
· نظام اولویتبندی اسلامی: یعنی در ذهن خود، «تربیت انسان متعهد» را بر «پر کردن کتاب درسی» مقدم میداند. پس اگر مجبور باشد بین اتمام سرفصل و پرداختن به یک مسئلهی اخلاقیِ پیشآمده در کلاس یکی را انتخاب کند، دومی را برمیگزیند؛ چون میداند «دین عظیم» در عمل به همین انتخابها شکل میگیرد.
راهکار نهایی برای انتقال این دو مولفه به خانواده و جلب اعتماد:برای اینکه اولیا «ایمان و دین عظیم» را در معلم ببینند و به او اعتماد کنند، معلم باید یک «شاخص بصری» و یک «شاخص گفتاری» طراحی کند:؛ شاخص بصری (رفتاری): در طول ترم، حداقل دو بار رفتارش را برخلاف میل خودش (مثلاً بخشیدن یک دانشآموز تنبیهشده، یا تغییر نمره به نفع دانشآموز به دلیل کشف یک اشتباه خودش) انجام دهد و در جمع کلاس بگوید: «این کار را به خاطر ایمانم به عدالت و دستور دینم انجام میدهم.»؛ شاخص گفتاری: در اولین جلسهی اولیا، بهصراحت بگوید: «من وظیفهام را عبادت میدانم و پیشرفت فرزند شما را فقط در نمره نمیبینم؛ بلکه در تقویت ایمان و مسئولیتپذیری او جستجو میکنم.
